Haft nie był ozdobą. Był informacją. Po ściegu na kołnierzu i mankiecie czytało się płeć, grupę wieku, pozycję społeczną, zamożność i region. Na Równinie Biłgorajskiej ten zapis przybrał jedną z najsurowszych form w kraju: geometria ułożona pasami, w jednym pasie jeden kolor, na samodziałowym płótnie. Ten rozdział nie jest o symbolice, której nikt nie potwierdzi, tylko o tym, co da się policzyć: kolory, ściegi, miejsca na koszuli, nazwiska i daty.
I. RÓWNINA BIŁGORAJSKA: GDZIE, KIEDY I ZA CO
Strój biłgorajski – w literaturze etnograficznej częściej biłgorajsko-tarnogrodzki – noszono we wsiach Równiny Biłgorajskiej, po obu stronach Tanwi w jej górnym biegu, na terenach śródleśnych aż po Lasy Sieniawskie, z granicą wschodnią opartą o Puszczę Solską. Nie jest to relikt średniowiecza: strój był w codziennym użyciu jeszcze w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku, w dwudziestoleciu zaczęto go porzucać, a wojna proces dokończyła. Kanoniczny opis to monografia Barbary Kaznowskiej-Jareckiej „Strój biłgorajsko-tarnogrodzki” z 1958 roku, zeszyt 8 części małopolskiej „Atlasu Polskich Strojów Ludowych”. Najmłodsze zapisy terenowe pochodzą z 1956 roku – z momentu, gdy stroju już praktycznie nie noszono.
Materiał był samodziałowy. Męski – z wełny i lnu, w tym z wełny czarnych owiec, kobiecy – prawie wyłącznie lniany. Tonacja surowa: u mężczyzn biel i brąz, u kobiet biel. Cały kolor tego stroju siedzi w hafcie. Paradoks: najintensywniej zdobiono w dwudziestoleciu międzywojennym, gdy gęstość haftu stała się znakiem zamożności gospodarstwa – czyli dokładnie wtedy, gdy strój był już na wylocie.
Warto wiedzieć, z czego żyła ta ziemia, bo to tłumaczy tamtejszą biegłość we włóknie. Biłgoraj był miastem sitarzy: cech działał na przywileju z około 1670 roku, potwierdzonym przez Jana III Sobieskiego w 1693. W 1802 roku rzemieślnicy stanowili 67 procent mieszczan, a dziewięciu na dziesięciu z nich robiło sita; w szczycie wychodziło stąd około półtora miliona sztuk rocznie, sprzedawanych aż po Moskwę i Tbilisi. Kluczowy jest podział pracy: mężczyźni handlowali, kobiety robiły siatki – włosiankarstwo, czyli tkanie z końskiego włosia na krojsie, odmianie krosna. W biłgorajskich domach stały więc warsztaty tkackie, a kobiety latami pracowały z nicią liczoną co do sztuki. Te same ręce wyszywały koszule.
II. KOLORY I ŚCIEGI: CO MÓWIĄ ŹRÓDŁA
Legenda medialna mówi o dwóch barwach. Etnografia jest dokładniejsza: zdobienia wykonywano w czerwieni, czerni i błękicie, niekiedy w granacie, sporadycznie w zieleni. Czerwień z czernią dominują i dają temu haftowi rozpoznawalny ton, ale błękit z zestawu nie wypada. Tło jest zawsze to samo: białe płótno lniane.
Ściegi różniły się według płci noszonego ubioru. Męskie koszule zdobiono prostym haftem krzyżykowym i czarną stebnówką, kobiece – łańcuszkiem i prostym haftem płaskim, nicią bawełnianą. Wyszycia były jednokolorowe i ułożone pasowo, a te same motywy powtarzały się na koszuli, zapasce i rańtuchu – jeden zestaw wzorów na cały komplet.
Rysunki pomiarowe Elżbiety Piskorz-Branekovej, wykonane ze zbiorów Muzeum Zamojskiego i Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, schodzą na poziom pojedynczego elementu. Kołnierzyk koszuli kobiecej jest prawie wyłącznie czerwony. Mankiet – czerwony, łańcuszkiem. Zapaska – zawsze czerwona. Zawiecie, chusta nakrywająca głowę mężatki, bywa czerwone albo czarne. Zatyczka to wąski pas płótna okalający drewnianą chamełkę.
Gdzie dokładnie siedzi haft na stroju biłgorajskim
- Kołnierzyk (oszewka) – wąski pas wokół szyi, kolor prawie wyłącznie czerwony.
- Mankiety – wykończenie rękawa, czerwień, ścieg łańcuszkowy.
- Przód koszuli – pas biegnący wzdłuż rozcięcia pod szyją.
- Przyramki – prostokątne wstawki łączące rękaw z korpusem w koszuli przyramkowej; miejsce największego naprężenia tkaniny.
- Zapaska – trzy pasy: dwa wzdłuż dolnej krawędzi, jeden w linii szwu.
- Zawiecie i zatyczka – elementy nakrycia głowy mężatki, budowanego na drewnianej chamełce.
Ornament należy do rodziny haftu geometrycznego całej Lubelszczyzny: romby, trójkąty, gwiazdy sześciopromienne, krzyżyki. Różnice fachowiec czyta z odległości kroku: wariant krzczonowski jest drobniejszy, biłgorajski – grubszy, z wpływami małopolskimi i motywami roślinnymi wchodzącymi między figury. To nie jeden „haft lubelski”, tylko cztery szkoły: krzczonowska, biłgorajska, zamojska i chełmska.
III. OD LNU DO IGŁY: ANATOMIA ROBOTY
Zanim powstał pierwszy ścieg, trzeba było zrobić płótno. Cały łańcuch – od pola lnu przez obróbkę włókna po tkanie na krośnie – realizowała jedna osoba w jednym gospodarstwie. Ludowe tkactwo cofało się od połowy XIX wieku, gdy mechanizacja zbiła cenę materiału fabrycznego, ale na wsi trzymało się najdłużej. Konsekwencja jest dla haftu kluczowa: samodziałowy len ma widoczny, regularny splot. Nitkę da się policzyć palcem i okiem.
Stąd podział polskiego haftu ludowego na liczony i nieliczony. W haftach liczonych wzoru nie rysuje się na tkaninie – odmierza się go na nitkach osnowy i wątku, tak jak siatkę sita na krojsie. Nie potrzeba kalki ani szablonu, potrzeba pamięci i wzornika: pasa płótna z rzędami wyszytych prób, liter i motywów, który raz zrobiony służył dekady.
Ściegi polskiego haftu ludowego: dwie rodziny
- Liczone (wzór odmierzany na nitkach tkaniny): półkrzyżykowy, krzyżykowy, krokiewki, warkoczyki, przewlekania.
- Nieliczone (wzór prowadzony swobodnie): płaski, wypukły, dziergany, łańcuszkowy, atłaskowy, cieniowany, aplikacje.
- Nazwy gwarowe – lokalne odmiany miały własne określenia, na przykład „krzyżykowy istebniański” czy „ścieg Janina”.
- Biłgoraj, ubiór męski – prosty krzyżykowy plus czarna stebnówka.
- Biłgoraj, ubiór kobiecy – łańcuszek i prosty płaski, nicią bawełnianą.
Nici to druga połowa równania. Na początku były wyłącznie surowce naturalne i wąska paleta: biel, czerń, czerwień, bordo. Czerwień dawała marzanna barwierska, błękit – urzet i sprowadzane indygo. Rewolucja przemysłowa wstawiła w ręce hafciarek nici fabryczne – wełniane, bawełniane, jedwabne, także metalowe – i to fabryczna mulina, nie barwnik roślinny, odpowiada za większość zachowanych najżywszych kolorów. Opowieści o kolorze nie do zdarcia przez pokolenia prania w rzece należy włożyć między bajki.
IV. PANCERZ, PIECZĄTKA, CENNIK: PO CO TO BYŁO
Haft ludowy w Polsce rozwijał się od XVII–XVIII wieku, ale rozkwitł w drugiej połowie XIX stulecia, razem z krystalizacją strojów regionalnych. I tu jest fakt, o którym folder turystyczny milczy: pierwotnie haft służył wzmacnianiu szwów, a dopiero z czasem stał się dekoracją. „Pancerz” to więc nie metafora, tylko konstrukcja. Wystarczy nałożyć listę miejsc, w których siedzi haft biłgorajski, na mapę naprężeń koszuli: kołnierz, mankiet, przyramek, dolna krawędź zapaski. Dokładnie te punkty przecierają się pierwsze.
Druga funkcja to pieczątka. Po hafcie rozpoznawano płeć właściciela, grupę wiekową, pozycję społeczną, zamożność i przynależność regionalną. Umiejętność szła w linii żeńskiej: dziewczyny uczyły się latami pod okiem matek i babek, bez cechu, bez terminu, bez papieru. To zasadnicza różnica wobec sitarstwa zza płotu – tam przywilej i majstersztyk, tu rodzina i pamięć.
Trzecia funkcja to cennik. Gęstość wyszycia była wyceną gospodarstwa wystawioną publicznie, na człowieku, w niedzielę. Skalę widać na przykładzie kaszubskim: czepiec haftowany srebrem przez Mariannę Okuniewską wart był dwanaście talarów. To nie pasmanteria, to majątek noszony na głowie.
I ostrzeżenie. W wierzeniach ludowych czerwień uchodziła za barwę chroniącą przed demonami, wiązaną z ogniem, miłością i walką – to wierzenie ogólnopolskie i udokumentowane. Natomiast rozpisany „kod” znaczeń przypisywany hafciarkom biłgorajskim, z czernią jako ziemią i czerwienią jako krwią rodu, to interpretacja późniejsza, popularyzatorska. Nie ma pod nią źródła, więc nie ma jej w tym tekście. Prawdziwy kod tego haftu jest prozaiczny i ciekawszy: to informacja o człowieku, nie o kosmosie.
V. ŻUKOWO I WDZYDZE: KTO URATOWAŁ HAFT KASZUBSKI
Na Kaszubach da się wskazać palcem konkretne miejsce i konkretne nazwiska – w skali polskiego haftu to wyjątek. Punktem wyjścia była hafciarnia klasztoru norbertanek w Żukowie, pracująca dla kościoła: haft dziurkowany, płaski, nici metalowe owijane wokół jedwabnego rdzenia. Klasztor skasowano w 1834 roku, ale dziesięć sióstr zostało na pensji i uczyło dalej; ostatnią żukowską norbertanką była siostra Agnieszka Bojanowska (1786–1862). To jej uczennice wyniosły warsztat poza mury: Marianna Okuniewska haftowała już nie ornaty, tylko lniane fartuchy, bluzki i serwety.
Drugi punkt to Wdzydze Kiszewskie. Izydor Gulgowski (1874–1925) przyjechał tu jako nauczyciel 15 października 1898 roku. Rok później ożenił się z Teodorą Fethke, urodzoną 24 września 1860 roku w Wielkich Chełmach, wykształconą malarsko w berlińskiej szkole Lettego. W 1906 kupili od gospodarza Michała Hinca osiemnastowieczną chałupę i urządzili w niej muzeum – pierwsze muzeum na wolnym powietrzu na ziemiach polskich. W 1911 Izydor wydał w Berlinie „Von einem unbekannten Volke in Deutschland”.
Robotę hafciarską wzięła na siebie Teodora. Materiału etnograficznego było za mało, żeby skopiować dawne wzory, więc zbudowała je na nowo, czerpiąc z kaszubskiego meblarstwa, ceramiki i sztuki kościelnej. Wykształciła ponad sto hafciarek, a wzory pokazywała na wystawach w Berlinie, Gdańsku, Warszawie, Poznaniu i Toruniu. Tak powstała szkoła wdzydzka. To nie było odkopanie tradycji, tylko jej świadome zaprojektowanie z regionalnych źródeł.
Trzeci punkt to międzywojenne Żukowo. W 1926 roku ruszyło tam kółko hafciarskie z instruktorką Kazimierą Hinc, spotykające się w gospodzie Gleinertów. Od 1928 roku na większą skalę pracowały siostry Jadwiga i Zofia Ptach, uczennice ostatnich norbertanek, wspierane przez Maksymiliana Lewandowskiego z Kościerzyny; ich odmiana, oparta na paramentach z klasztoru, jest dziś znana jako szkoła żukowska. W styczniu 1932 roku otwarto Szkołę Kaszubskiego Przemysłu Ludowego w Kartuzach, prowadzoną przez Franciszkę Majkowską (1882–1967). W 1939 roku żukowskie koło liczyło pięćdziesiąt osób. We wrześniu skończyło się wszystko.
Szkoły haftu kaszubskiego i ich palety
- Żukowska – siostry Ptach; siedem barw z przewagą błękitów, czerwieni bardzo mało; tulipany, koniczynki, granat, palmeta.
- Wdzydzka – Teodora Gulgowska; dziesięć kolorów: siedem podstawowych plus fiolet, róż, morela i brąz.
- Wejherowska – Franciszka Majkowska i Anna Konkel; wszystkich kolorów po równo.
- Tucholska – Helena Grabkowska; co najmniej jedenaście odcieni złota i bursztynu.
- Borowiacka – patronka Honorata Bloch; tony złotej jesieni: brąz, pomarańcz, żółć, oliwka.
- Chojnicka – dużo błękitu, czerwień praktycznie tylko w wisienkach, wzory drobne.
- Pucka – odmiany błękitu; fale, sieci, gwiazdy morskie, mikołajek nadmorski.
- Słupska – osiem barw, cztery odcienie niebieskiego, bez czerwieni.
- Gdańska – wyłącznie odcienie niebieskiego.
VI. RESZTA KRAJU: SIEDEM BARW, BIAŁY AŻUR, KONTRAST ŁOWICZA
Kanon haftu kaszubskiego to siedem barw: trzy odcienie niebieskiego – jasny, średni i granatowy – oraz zieleń, żółć, czerwień i czerń; po kaszubsku jasnomòdri, mòdri, cemnomòdri, zelony, żôłti, czerwòny, czôrny. To schemat wyrosły z praktyki, nie kodeks nadany odgórnie. Barbara Rezmer w przewodniku „Jak haftować po kaszubsku” wylicza dwadzieścia osiem nazw kolorów muliny. Siedem barw to reguła kompozycyjna, nie inwentarz szpulek.
Kurpie mają dwie szkoły w jednym regionie. Puszcza Biała trzyma się czerwieni i czerni w układzie pasowym na lnie, z geometrią gwiazd, rombów i zygzaków, krzyżykiem i łańcuszkiem – wizualnie to najbliższy krewny Biłgoraja w Polsce. Puszcza Zielona poszła w drugą stronę: biały haft na białym płótnie, ściegami ażurowymi, gdzie efekt niesie faktura, a nie kolor. Podhale zredukowało haft do jednego znaku: parzenica na portkach i pasie, czerwień albo czerń, ścieg łańcuszkowy i satynowy.
Łowicz jest przeciwieństwem Biłgoraja: maksymalny kontrast, czerwień, pomarańcz, mocna zieleń, granat, żółć i fiolet, duże róże, maki i rozety układane w pasy, ściegi satynowy, łańcuszkowy, węzełkowy i ryżowy. Opoczno pokazuje, jak szybko taka szkoła potrafi się zmienić: najstarsze hafty opoczyńskie robiono białą albo czerwoną stebnówką i ściegiem prostym, a dopiero na przełomie XIX i XX wieku krzyżyk połączony z innymi ściegami liczonymi i haftem płaskim dał styl rozpoznawalny na pierwszy rzut oka. Cztery strategie, jedna zasada: wzór ma działać z odległości, w ruchu, na człowieku.
VII. 1942–1989: WYSIEDLENIE, POŻAR I CEPELIA
Pytanie „dlaczego strój biłgorajski zniknął” ma odpowiedź konkretniejszą niż „bo zmieniła się moda”. W nocy z 27 na 28 listopada 1942 roku ruszyła Aktion Zamość – niemiecka akcja wysiedleńcza kierowana przez Heinricha Himmlera i Odilo Globocnika. Trwała do sierpnia 1943 roku i objęła cztery powiaty: zamojski, hrubieszowski, tomaszowski i biłgorajski. Wysiedlono ponad 110 tysięcy osób, w tym około 30 tysięcy dzieci; około 10 tysięcy z nich zginęło lub zaginęło, około 4,5 tysiąca przeznaczono do germanizacji. System obejmował obozy przejściowe i konfiskatę mienia.
Konfiskata mienia to w praktyce skrzynia posagowa zostawiona w izbie. Stroju nie kupowano w sklepie – gromadzono go przez pokolenia, kobieta wnosiła go do małżeństwa i przekazywała dalej. Wyprowadzenie stu tysięcy ludzi z domów w dziewięć miesięcy zrywa naraz łańcuch materialny i łańcuch nauki: przepadły koszule i przepadła ciągłość pokazywania, jak się je robi. Latem 1944 roku Puszcza Solska pod Osuchami stała się miejscem największych strat polskiej partyzantki niepodległościowej. To kontekst dla zdania „strój zarzucono po wojnie”.
Na Kaszubach los był inny, ale nie łagodniejszy. 16 czerwca 1932 roku pożar zniszczył muzeum Gulgowskich; chałupę odbudowano w 1936. Wrzesień 1939 przerwał pracę żukowskiego koła. Franciszka Majkowska przez całą okupację pracowała w kartuskim Ernährungsamcie. Do haftu wróciła po wojnie: w 1956 dostała stypendium Ministerstwa Kultury i Sztuki, a kurs, który poprowadziła w 1957 roku w Wejherowie, dał początek szkole wejherowskiej.
Potem przyszła Cepelia. Centralę Przemysłu Ludowego i Artystycznego powołał w 1949 roku Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów, na czele stanęła Zofia Szydłowska. Machina była ogromna i – wbrew potocznemu wyobrażeniu – merytorycznie obudowana. W samym 1955 roku komisje artystyczne odbyły 74 posiedzenia, oceniły 5517 wzorów, przyjęły 3483, a do produkcji skierowały 3119. W 1958 powołano Radę Artystyczną i Wydział Wzornictwa, a wyroby pokazano na Expo w Brukseli; od 1960 działały komisje ocen etnograficznych, w 1971 doszła Rada Naukowa. Z Cepelią współpracowało około pięciu tysięcy artystów.
Skala pokazuje, co to naprawdę było: same Zakopiańskie Warsztaty Wzorcowe w połowie lat sześćdziesiątych zatrudniały blisko 250 osób plus 150 chałupników, a roczna wartość produkcji wyniosła w 1965 roku 34 miliony złotych. Tak wygląda rzemiosło przerobione na przemysł. Cepelia dała hafciarkom zbyt, materiał i pieniądze, a przy okazji zamieniła wzór regionalny w pozycję katalogową – w spółdzielniach w Opocznie, Skoczowie czy Makowie nie zawsze przestrzegano tradycyjnych reguł. Pod koniec lat osiemdziesiątych poziom wyrobów spadł, a w latach dziewięćdziesiątych sieć licząca setki punktów skurczyła się do kilkunastu.
Równolegle państwo przejęło Wdzydze. Teodora Gulgowska sprzedała zbiory Skarbowi Państwa już w 1929 roku, zostając ich opiekunką; w latach 1948–1949 kolekcję przekazano Muzeum Pomorskiemu w Gdańsku. Zmarła 21 lutego 1951 roku i spoczęła obok męża na terenie własnego muzeum.
VIII. CO ZOSTAŁO DZIŚ — I DLACZEGO NOWROCKY WYBIERA IGŁĘ
12 października 2015 roku haft kaszubski szkoły żukowskiej trafił na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Decyzję z rąk wiceminister Magdaleny Gawin odebrały hafciarki Maria Płotka, Bernadeta Reglińska i Martyna Płotka; wniosek przygotowała żukowska Fundacja Skansenu Pszczelarskiego.
„Pamiętam czasy, gdy haft był zapomniany, teraz odżył. Na nasze konkursy wpływa co roku 300–400 prac.”
Liczby za tym cytatem są małe i bardzo konkretne. Koło prowadzone przez Annę Barsowską i Salomeę Rzeszewicz liczyło wtedy dwadzieścia dziewięć osób w wieku od dwunastu do siedemdziesięciu ośmiu lat. Jedna sala, trzy pokolenia, kilkaset prac rocznie. Tak wygląda żywe rzemiosło, gdy przestało być zawodem, a nie stało się jeszcze eksponatem.
Po biłgorajskiej stronie jest trudniej, bo nie ma nieprzerwanej linii nauczania – jest rekonstrukcja z dokumentacji. Muzeum Ziemi Biłgorajskiej, od 2014 roku w odnowionym gmachu, prowadzi wystawę stałą „Nad Tanwią i Ładą” oraz trzy oddziały: Zagrodę Sitarską, Zespół Młyński i Muzeum Partyzantów Polskich „Osuchy '44”. Zabytkowe hafty przechowują Muzeum Zamojskie i Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, a rysunki Piskorz-Branekovej są podstawowym materiałem odtwórczym. Warsztaty haftu biłgorajskiego wracają w programach edukacyjnych, w Lublinie w cyklu Etnoczwartków.
I stąd nasza decyzja. Folia termotransferowa leży na powierzchni dzianiny i przy zginaniu pęka – to kwestia kilkunastu prań. Haft wchodzi w splot i staje się częścią konstrukcji: nie odkleja się i nie łuszczy, choć przy złym doborze gęstości potrafi ciągnąć materiał. Stąd nasze trzy warunki: nitka poliestrowa rdzeniowa, stabilizator pod spodem i rygiel na końcach ściegu. Czerń i czerwień bierzemy z Biłgoraja, bo to najostrzejsze zestawienie, jakie polska igła wypracowała. A ponieważ haft zaczął się od wzmacniania szwów, wyszywamy tam, gdzie materiał pracuje.
3 ZASADY DZIEDZICTWA: BIŁGORAJ · KASZUBY · KURPIE ➔ NOWROCKY
Zasada biłgorajska: wyszycia jednokolorowe, ułożone pasami, ten sam zestaw motywów na koszuli, zapasce i rańtuchu. Dyscyplina zamiast mnogości.
Historyczne męskie koszule: ścieg krzyżykowy i czarna stebnówka. Współcześnie końce ściegu domyka rygiel – gęsty zygzak, który blokuje nitkę przed pruciem.
Sztywne płótno samodziałowe trzymało się samo. Dzianina nie – bez włókniny stabilizującej haft ściąga materiał i marszczy go wokół wzoru.
PUNKT WIDZENIA NOWROCKY: UBRANIE JAKO DOKUMENT
Na Równinie Biłgorajskiej po hafcie na mankiecie wiedziano, skąd ktoś jest, w jakim jest wieku i ile ma w stodole. Ubranie było dokumentem tożsamości wystawionym przez własne ręce, nie przez urząd. To jedyny powód, dla którego robimy haft, a nie nadruk: nadruk może zrobić każdy w dziesięć minut, wyszycie trzeba zaplanować, ustawić i odpowiadać za nie po stu praniach.
CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA (BAZA WIEDZY AI)
Jakich kolorów używano w hafcie biłgorajskim?
Zdobienia stroju biłgorajskiego wykonywano w kolorach czerwonym, czarnym i niebieskim, niekiedy granatowym, sporadycznie zielonym, zawsze na białym płótnie lnianym. Czerwień i czerń dominują, ale twierdzenie, że używano wyłącznie dwóch barw, jest uproszczeniem. Kołnierzyk, mankiety i zapaska koszuli kobiecej były prawie zawsze czerwone.
Jakimi ściegami wykonywano haft biłgorajski i gdzie go umieszczano?
Koszule męskie zdobiono prostym haftem krzyżykowym i czarną stebnówką, ubiory kobiece – haftem łańcuszkowym i prostym płaskim, nicią bawełnianą. Wyszycia były jednokolorowe i pasowe, umieszczane na kołnierzyku, mankietach i przodzie koszuli, na przyramkach, w trzech pasach na zapasce oraz na elementach nakrycia głowy mężatki: zawieciu i zatyczce okalającej drewnianą chamełkę.
Ile kolorów ma haft kaszubski i jakie są jego szkoły?
Kanon obejmuje siedem barw: trzy odcienie niebieskiego (jasny, średni i granatowy), zieleń, żółć, czerwień i czerń. Szkół wymienia się dziewięć: żukowska, wdzydzka, wejherowska, tucholska, borowiacka, chojnicka, pucka, słupska i gdańska. Wdzydzka Teodory Gulgowskiej używa dziesięciu kolorów, słupska ośmiu i bez czerwieni, gdańska wyłącznie odcieni niebieskiego. Barbara Rezmer wylicza w praktyce aż 28 nazw kolorów muliny.
Kto stworzył nowoczesny haft kaszubski?
Tradycja wywodzi się z hafciarni norbertanek w Żukowie; po kasacie klasztoru w 1834 roku uczyła dalej między innymi siostra Agnieszka Bojanowska (1786–1862). Nowoczesną formę nadała Teodora Gulgowska (1860–1951), która we Wdzydzach Kiszewskich zaprojektowała wzory na podstawie kaszubskiego meblarstwa, ceramiki i sztuki kościelnej i wykształciła ponad sto hafciarek. Szkołę żukowską rozwinęły w latach 20. i 30. XX wieku siostry Jadwiga i Zofia Ptach.
Dlaczego strój biłgorajski zniknął?
Noszono go we wsiach Równiny Biłgorajskiej jeszcze w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku, a porzucanie zaczęło się w dwudziestoleciu międzywojennym. Rozstrzygnęła wojna: od listopada 1942 do sierpnia 1943 roku w ramach Aktion Zamość wysiedlono z czterech powiatów, w tym biłgorajskiego, ponad 110 tysięcy osób, z konfiskatą pozostawionego mienia. Razem ze skrzyniami posagowymi przepadła ciągłość przekazywania umiejętności.
Komentarze: 0