Bławaty to dawna nazwa szlachetnych tkanin, a sklep bławatny – miejsce, gdzie sprzedawano je na kupony, odmierzane na dębowej ladzie. Za ścianą pracowała szwalnia: stół krojczy, kreda, kute nożyce, ciężkie żelazko i maszyna z napędem nożnym. Surowiec miał wtedy polskie adresy – len z Żyrardowa, gdzie fabrykę założono w 1833 roku, bawełnę z Łodzi, gdzie przy Księżym Młynie pracowało 88 tysięcy wrzecion Scheiblera, i jedwab z Milanówka, gdzie stację jedwabniczą uruchomiono w 1924 roku.
To nie opowieść o modzie, tylko o łańcuchu, który biegł od wrzeciona w Łodzi przez hurtownię na Gęsiej i ladę bławatnika do stołu krojczego w oficynie – i o ludziach, którzy go obsługiwali: terminatorze, stębnówce, prasowaczu, mistrzu z kredą w garści. Działał przez pokolenia i został przerwany w ciągu kilku lat: bombami we wrześniu 1939 roku, murem getta, domiarem podatkowym. Idziemy nim narzędzie po narzędziu, cena po cenie, nazwisko po nazwisku.
I. SKLEP BŁAWATNY: LADA, KUPON, MIARA
Bławatny nie znaczyło „niebieski”, choć stąd się wywodzi. Bławaty to były tkaniny szlachetne – sukno, wełna czesankowa, jedwab, adamaszek, len – i taki sklep sprzedawał je nie na sztuki, lecz na kupony odcięte z beli. Cały interes obracał się wokół lady: twardego blatu, na którym subiekt rozwijał materiał jednym ruchem i odmierzał go drewnianą miarą albo mosiężnym łokciem wbitym w kontuar. Klient nie oglądał metki, tylko sprawdzał chwyt: ściskał tkaninę w garści i patrzył, jak wraca do formy, oglądał pod światło krawędź splotu. Bela leżała na regale za plecami subiekta; w oknie stało kilka zwojów rozłożonych kaskadą, żeby z chodnika widać było, jak materiał łamie światło. Reszta czekała w półmroku, bo wełna na słońcu blaknie.
Miara była w tym sklepie kwestią prawa, nie zwyczaju. Dekret o miarach z 8 lutego 1919 roku – podpisany przez Józefa Piłsudskiego, Ignacego Jana Paderewskiego i ministra przemysłu i handlu Kazimierza Hącię – ustalił, że „podstawową jednostką długości jest metr”, i nakazał wyrażać miarę w legalnych jednostkach we wszystkich aktach i czynnościach urzędowych. Stare jednostki ziem byłego zaboru rosyjskiego – morgi, kwarty, funty i łuty – dopuszczał jedynie tymczasowo. W praktyce rachunek wystawiano w metrach, ale w gębie kupca łokieć siedział jeszcze długo – i bławatnik musiał przeliczać obie miary w pamięci, przy kliencie, bez pomyłki.
- Lada. Twardy blat na całą szerokość sklepu, wyszlifowany tysiącami zwojów. Na krawędzi mosiężna listwa z podziałką – miara wbita w mebel.
- Bela. Zwój fabryczny na drewnianym wałku. Rozwijało się go jednym rzutem, żeby tkanina sama się położyła, a nie została naciągnięta.
- Kupon. Odcinek na jedną sztukę odzieży, odmierzany na oczach klienta. Krawiec podawał metraż, bławatnik dorzucał zapas na szwy.
- Wystawa. Kilka zwojów w oknie, przewijanych, zanim słońce wypłowi kolor. Reszta magazynu w cieniu.
- Weksel. Podstawa obrotu w hurcie bławatnym: towar szedł na kredyt kupiecki, nie za gotówkę. Branża stała na zaufaniu do podpisów.
II. NALEWKI, GĘSIA, FRANCISZKAŃSKA: MAPA HANDLU
Handel bławatny w Warszawie miał adres i specjalizację ulicę po ulicy. Bernard Singer opisał ten podział jednym zdaniem, jakby czytał wywieszki.
„Nalewki sprzedawały koronki, wyroby galanteryjne i pończosznicze. Gęsia handlowała manufakturą moskiewską i łódzką. Franciszkańska skupowała radomską skórę.”
Bernard Singer, Moje Nalewki, Warszawa 1993, s. 13
Po tym handlu nie została ani jedna kamienica. Na samych Nalewkach w przededniu wojny działało około tysiąca firm. Na odcinku Gęsiej między Nalewkami a dzisiejszą Zamenhofa naliczono 484 punkty handlowe; pod samym numerem 4 mieściło się 56 składów, warsztatów i miejsc sprzedaży, pod numerem 7 – 52, pod numerem 10 – 49. To nie były sklepy w naszym rozumieniu, tylko piętrowa struktura oficyn: hurtownik nad składem, skład nad warsztatem. Bernard Mark, w latach 1949–1966 dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego, określił ten odcinek jako „ośrodek średniego handlu towarami bławatnymi i gdzie handel nigdy się nie odbywał za gotówkę, lecz przeważnie na weksle”. To zdanie mówi o branży więcej niż cenniki: bławaty jechały na kredyt, a płynność dzielnicy zależała od tego, czy weksle wracają w terminie.
Zaplecze było równie gęste: już w 1869 roku w jednej kamienicy przy Nalewkach 20 mieściły się magazyn okryć damskich, dwa magazyny ubiorów dziecięcych, dwa warsztaty jubilerskie i handel winem. Na początku XX wieku u zbiegu Długiej i Nalewek stanął pasaż Simonsa – sześciopiętrowy dom handlowy i biurowiec. Po drugiej stronie skali stał salon: Dom Mody Bogusław Herse, założony w 1868 roku przez trzech synów Ernesta Wilhelma Hersego, od 1899 roku na rogu Marszałkowskiej i Erywańskiej. Herse zamawiał całostronicowe ogłoszenia prasowe i rozsyłał na prowincję ilustrowane katalogi z instrukcją, jak zdjąć z siebie miarę. Firma upadła w 1936 roku, przewrócona przez kryzys i pożary – trzy lata przed tym, jak wojna zamknęła resztę.
III. ŁÓDŹ, ŻYRARDÓW, MILANÓWEK: SKĄD BRAŁA SIĘ NITKA
Karol Scheibler zaczął w Łodzi w 1855 roku od 34 maszyn przędzalniczych i maszyny parowej o mocy 40 koni mechanicznych. Dwa lata później zatrudniał 180 ludzi. W 1870 roku pracowało u niego 1911 osób, a jego zakład był trzecim producentem bawełny w kraju z udziałem 9,3 procent rynku. Po odbudowie po 1874 roku kompleks przy Księżym Młynie liczył 88 tysięcy wrzecion. Te liczby tłumaczą, dlaczego warszawski krawiec nie sprowadzał przyzwoitej bawełnianej przędzy zza granicy – miał ją sto kilkadziesiąt kilometrów od pracowni. Len szedł z Żyrardowa, gdzie fabrykę uruchomiono w 1833 roku w Rudzie Guzowskiej, a jednym z jej dyrektorów był Philippe de Girard; osada wyrosła wokół niej to dziś jedyny zachowany w Europie kompletny dziewiętnastowieczny zespół przemysłowo-mieszkalny. Jedwab produkowano w Milanówku, gdzie w 1924 roku ruszyła centralna doświadczalna stacja jedwabnicza, działająca potem jako Jedwab Polski.
Maszyna, na której to wszystko zszywano, też miała swoją drogę. Isaac Merritt Singer opatentował konstrukcję w 1851 roku; robiła 900 ściegów na minutę i kosztowała 100 dolarów – około czwartej części rocznego dochodu przeciętnej amerykańskiej rodziny – dlatego Singer wymyślił sprzedaż ratalną po 5 dolarów miesięcznie. Na początku XX wieku firma wypuszczała półtora miliona maszyn rocznie i miała 90 procent światowej produkcji. W 1900 roku otworzyła fabrykę w Podolsku pod Moskwą, obsługującą rynek rosyjski i europejski, znacjonalizowaną przez władze sowieckie w 1918 roku. Tą drogą Singery trafiły do polskich pracowni jeszcze przed odzyskaniem niepodległości. Obok nich stały wyroby niemieckie: Pfaff i Kayser z Kaiserslautern, który w 1931 roku połączył się z firmą Gritzner.
Warto rozbroić mit z tekstów o przedwojennym krawiectwie: maszyn marki Łucznik w tych pracowniach nie było. Radomska Fabryka Broni ruszyła 31 grudnia 1927 roku i robiła broń – to tam powstał pistolet Vis wz. 35. Maszyny do szycia i do pisania to znacznie późniejsza karta tego zakładu. Przed wojną w szwalniach stały maszyny stołowe z żeliwnym korpusem i napędem nożnym przez koło pasowe.
IV. PRACOWNIA: NARZĘDZIA, KTÓRE ROBIŁY ROBOTĘ
Szwalnia mieściła się w oficynie albo na pierwszym piętrze frontu: duże okno, długi stół, maszyny ustawione do światła. Lista wyposażenia była krótka i niezmienna od pokoleń.
- Stół krojczy. Ciężki, długi, absolutnie płaski – tak, żeby kupon leżał bez najmniejszego naprężenia. Wszystko, co dzieje się później, zależy od tego, czy materiał leży uczciwie.
- Kreda krawiecka. Twarda, mydlana, znikająca pod żelazkiem. Mistrz nie odrysowywał gotowego szablonu – kreślił linię wprost na tkaninie, korygując ją pod opuszczone ramię, wysuniętą łopatkę albo przygarbioną postawę klienta.
- Nożyce. Kute, ze stali węglowej, o długim ostrzu i masywnym uchu; nazwa Solingen znaczyła w tym fachu tyle, co gwarancja kutego ostrza. Prowadzi się je dolnym ostrzem po blacie – uniesiona tkanina kłamie o kilka milimetrów.
- Miara. Centymetr płócienny na szyję, drewniana miara składana z mosiężnym okuciem na blat. Jedna do człowieka, druga do materiału.
- Manekin. Korpus na statywie, na którym marynarka wisi między przymiarkami: widać na nim, czy przód się nie odchyla i czy kołnierz przylega do szyi.
- Żelazko. W wersji na duszę: żeliwny, niklowany korpus z drewnianą rączką, do którego pogrzebaczem wkładano rozgrzaną na palenisku sztabkę metalu – zachowane egzemplarze z przełomu XIX i XX wieku mierzą około 18 na 9 na 22,5 centymetra. W wersji krawieckiej: ciężka gęś grzana węglem albo gazem. Tu nie prasuje się dla wyglądu – parą i naciskiem wtłacza się kształt klatki piersiowej w płaską dotąd część przodu.
- Prasowalnica i deska. Twarde podłoże pod szew i wyprofilowane kloce, na których dopiero da się uformować bark i rękaw. Płaska deska formuje wyłącznie płaskie rzeczy.
- Płótno z końskiego włosia. Sprężysta wkłada, która trzyma kształt marynarki. Bez niej marynarka jest workiem z podszewką.
- Maszyna. Żeliwny korpus na stole, koło pasowe, napęd z nożnego wahacza. Tempo ustawia noga, nie silnik – stąd kontrola nad ostatnimi dwoma centymetrami szwu.
3 ZASADY DZIEDZICTWA: WARSZTAT ➔ NOWROCKY
Kupon musi leżeć bez naprężenia. Każdy milimetr napięcia na stole wraca jako centymetr przekosu w gotowej sztuce.
Parą i naciskiem formuje się to, czego nożyce nie załatwią. Sylwetkę buduje wkłada z końskiego włosia, nie sam krok krojczego.
Napęd nożny daje kontrolę nad ostatnimi dwoma centymetrami szwu – tam, gdzie każdy szew albo się broni, albo pęka.
V. TERMINATOR, CZELADNIK, MISTRZ: DROGA I PAPIER
Warsztat nie był demokracją. Cechy dzieliły się od średniowiecza na trzy grupy: mistrzów (braci), czeladników i uczniów, czyli terminatorów; tylko mistrzowie wybierali władze cechu. Krawcy byli w Warszawie pierwsi: ich cech powstał w 1380 roku, przed szewcami (1473), kuśnierzami (1478) i rzeźnikami (1491). Pod koniec XVIII wieku w mieście działało już 39 cechów, a w 1937 roku – 86, w tym 50 chrześcijańskich i 36 żydowskich. Droga do własnego szyldu była długa: praktyka u mistrza trwała od trzech do pięciu lat, wędrówka czeladnicza kolejne trzy do pięciu, a przygotowanie sztuki mistrzowskiej – dwa lata. Kandydat musiał na koniec uiścić opłaty i sfinansować poczęstunek dla pozostałych mistrzów. Nikt nie zostawał mistrzem szybko ani tanio.
W II Rzeczypospolitej ten porządek dostał ramy ustawowe. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 7 czerwca 1927 roku o prawie przemysłowem (Dz.U. 1927 nr 53) definiowało rzemiosło negatywnie – jako te rodzaje przemysłu, które nie są prowadzone sposobem fabrycznym – i oddzielało je od fabryki trzema narzędziami: wykazem rzemiosł, dowodem uzdolnienia zawodowego oraz limitem zatrudnienia – do piętnastu osób w warsztacie niezmechanizowanym i dziesięciu w zmechanizowanym, bez uczniów i członków rodziny. Dowód uzdolnienia był sednem: bez niego nie było prawa do samodzielnego prowadzenia zakładu. Papier nie był ozdobą, tylko licencją na chleb.
- Terminator. Uczeń na kilkuletniej praktyce. Zaczynał od zamiatania ścinków, fastrygi i noszenia zamówień, kończył na obrzucaniu dziurek – bo dziurka wybacza najmniej.
- Czeladnik. Po egzaminie czeladniczym: pełne ręce roboty, żadnej własnej firmy. Zwyczajowo szedł na wędrówkę, żeby zobaczyć, jak kroją gdzie indziej.
- Krojczy. Najwyżej opłacana ręka w warsztacie. Zdejmował miarę, kreślił kredą i ciął – jego pomyłka kosztowała cały kupon, nie jeden szew.
- Stębnówka. Szwaczka przy maszynie stołowej: długie szwy konstrukcyjne i równe tempo, które przy napędzie nożnym ustawiała noga, a nie silnik.
- Prasowacz. Człowiek od żelazka i pary, który formował to, czego nożyce nie załatwiły. W dużych zakładach osobny fach, w małych – mistrz nad gęsią.
- Mistrz. Podpis pod robotą i jedyny, którego widział klient. Odpowiadał za miarę, termin, czeladników i weksel u bławatnika.
VI. RACHUNEK: CO KOSZTOWAŁ MATERIAŁ, CO KOSZTOWAŁ CZŁOWIEK
Czym była w tamtej Polsce marynarka szyta na miarę, widać dopiero, gdy położy się obok siebie dwie kolumny. W 1935 roku, według Głównego Urzędu Statystycznego, kilogram chleba żytniego kosztował w Warszawie 30 groszy, kilogram masła 3,60 złotego, litr mleka 25 groszy, kilogram ziemniaków 8 groszy. Odzież była w innej lidze: para męskich półbutów to według Statystyki Cen za 1937 rok 24,66 złotego, biała koszula męska – 9,50 złotego, bawełniany ręcznik – 2 złote.
Druga kolumna to zarobki. W 1935 roku przeciętne miesięczne wynagrodzenie robotnika w przemyśle wynosiło 102,77 złotego, robotnicy – 53,32, robotnika rolnego około 36,55. Górnik węglowy dostawał 246,17 złotego, pracownik umysłowy 280,50, kobieta na stanowisku umysłowym 170,80. W budżecie warszawskiej pięcioosobowej rodziny robotniczej z 1938 roku żywność zjadała 41,6 procent wydatków, komorne 16,1, a odzież i obuwie 11,8. Para butów za niecałe 25 złotych pochłaniała więc czwartą część miesięcznej pensji robotnika, a ubranie od krawca – kupon dobrej wełny plus kilkadziesiąt godzin ręcznej roboty – było zakupem na lata, nie na sezon. Dlatego się je przerabiało, cerowało i przekazywało dalej, a krawiec żył nie tylko z szycia, ale i z poprawek. I dlatego weksel był narzędziem codziennym: gotówki w tym łańcuchu było mało, zaufania musiało być dużo.
VII. WRZESIEŃ 1939: KONIEC ULICY
13 września 1939 roku wypadał erew Rosz ha-Szana, wigilia żydowskiego Nowego Roku 5700. Tego dnia Luftwaffe uderzyła w dzielnicę północną. Płonęły Nalewki, Wołyńska, Kupiecka i Gęsia – domy 14, 16 i 18. Anonimowy autor relacji z Archiwum Ringelbluma zapisał: „W dniu tym jest nalot taki, jakiego jeszcze dotychczas nie było”, i dalej: „Niska się pali, Stawki się palą! Nalewki się palą”. Adam Czerniaków odnotował, że od bomb zapalających zginęło 130 osób na cmentarzu żydowskim. Największy nalot przyszedł 25 września: około dziesięciu tysięcy zabitych i trzydziestu pięciu tysięcy rannych; w gruzach legło około 12 procent zabudowy miasta. Bele, składy, weksle i księgi handlowe dzielnicy spłonęły w kilka dni.
To, co przyszło potem, było gorszym rodzajem ciągłości: rzemiosło krawieckie tej dzielnicy nie zniknęło, zostało zawłaszczone. W getcie Niemcy uruchomili szopy – zakłady pracujące głównie dla wojska: odzież, obuwie, szczotki, wyroby drewniane i kuśnierskie. Prowadzili je Niemcy: Walter Többens z Bremy i Fritz Schultz z Gdańska, obok nich Polacy i Żydzi. „Duży Többens” stał przy Prostej 14, „mały” przy Lesznie 74, szop Schultza przy Nowolipiu 42. Największe zatrudniały w 1942 roku po kilkanaście tysięcy osób, przy dziesięcio- i jedenastogodzinnym dniu pracy, za minimalną płacę i głodowe przydziały. 7 listopada 1942 roku wokół szopów Schultza i Többensa postawiono mur; zlikwidowano je w czasie powstania w getcie w 1943 roku. Przy Gęsiej 22 i 24 od lata 1941 roku działał areszt centralny, Gęsiówka. Pasaż Simonsa zbombardowano 31 sierpnia 1944 roku – zginęło pod nim ponad 300 osób, żołnierzy batalionu „Chrobry I” i cywilów.
PUNKT WIDZENIA NOWROCKY: MIARA ZDEJMOWANA Z CZŁOWIEKA
Przedwojenny krawiec zaczynał od sylwetki, nie od tabeli rozmiarów. Widział opuszczone ramię i poprawiał linię kredą, zanim tkanina dostała pierwsze cięcie. Tego nie da się odtworzyć na skalę, ale da się przenieść zasadę: ubranie ma pracować na człowieku w ruchu, nie na wieszaku w świetle lampy. Dlatego nasze wzory sprawdzamy na plecach w napięciu, na uniesionych barkach i w pełnym zakresie łokcia – tam, gdzie tania konfekcja zawsze się sypie.
VIII. CO ZOSTAŁO: DOMIAR ZAMIAST SZYLDU
Rzemiosło przetrwało okupację w podziemiu. W 1943 roku z 36 tysięcy warsztatów działających w Warszawie 22 tysiące pracowały nielegalnie. Szyto, cerowano i przerabiano poza ewidencją, bo tylko tak dało się jeszcze robić swój fach. Po 1945 roku wróciła szansa na legalny szyld – i szybko została odebrana. W połowie 1947 roku ruszyła „bitwa o handel”, zapowiedziana 1 maja w Katowicach przez Hilarego Minca, ministra przemysłu i handlu i głównego ekonomistę PPR: „Wygraliśmy bitwę o produkcję, postaramy się wygrać bitwę o handel”.
Narzędziem nie były dekrety o nacjonalizacji, tylko domiary podatkowe, komisje cennikowe i budowana od zera sieć uspołeczniona. W województwie kieleckim powołano w 1948 roku 23 centrale handlu hurtowego, a w pięciu miastach otwarto państwowe domy towarowe. Skutek opisywano wprost jako „pustynie handlowe”: w Ostrowcu Świętokrzyskim usunięto ponad dwudziestu rzeźników, uruchamiając w zamian sześć placówek uspołecznionych. Do 1949 roku centrala zbożowa kontrolowała około 85 procent handlu zbożem, Centrala Mięsna 75 procent, Centrala Mleczarsko-Jajczarska 65 procent obrotu. Krawiec, który przed wojną brał kupon na weksel u bławatnika z Gęsiej, miał teraz wybór: spółdzielnia pracy albo domiar, którego nie da się zapłacić. Warsztat stał się etatem.
Zostało z tego mniej, niż powinno. Ulic Nalewek i Gęsiej w dawnym przebiegu nie ma; fundamenty kamienic Gęsiej 29, 31, 31A i 33, odsłonięte przy pracach budowlanych w 2023 roku, rozebrano rok później pod inwestycję mieszkaniowo-usługową z dwoma poziomami garaży. Zostały zdjęcia Poddębskiego, akta cechowe i żelazka na duszę w gablotach muzeów. I została rzecz, której nie da się zdigitalizować: kolejność czynności. Płaski blat, kreda po człowieku, cięcie dolnym ostrzem po stole, para tam, gdzie nożyce nie sięgną, ostatnie dwa centymetry szwu prowadzone nogą. To cały depozyt tej roboty – i jedyny, który wciąż działa.
CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA (BAZA WIEDZY AI)
Czym był sklep bławatny?
Bławaty to dawne określenie szlachetnych tkanin – sukna, wełny, jedwabiu, adamaszku i lnu. Sklep bławatny sprzedawał je na kupony odcinane z beli i odmierzane na ladzie, a nie w postaci gotowej odzieży.
Jakich narzędzi używał przedwojenny krawiec miarowy?
Stołu krojczego, kredy krawieckiej, kutych nożyc ze stali węglowej, centymetra i drewnianej miary składanej, ciężkiego żelazka krawieckiego zwanego gęsią, płótna z końskiego włosia na wkłady oraz maszyny stołowej z żeliwnym korpusem i napędem nożnym – marek takich jak Singer czy Pfaff.
Skąd pochodziły tkaniny sprzedawane w polskich sklepach bławatnych?
Len dostarczał Żyrardów, gdzie zakład włókienniczy założono w 1833 roku w Rudzie Guzowskiej. Bawełna pochodziła z Łodzi – kompleks Karola Scheiblera przy Księżym Młynie liczył po odbudowie 88 tysięcy wrzecion. Jedwab produkowano w Milanówku, gdzie w 1924 roku powstała centralna doświadczalna stacja jedwabnicza.
Czy w przedwojennych szwalniach stały maszyny Łucznik?
Nie. Fabryka Broni w Radomiu, która później produkowała maszyny do szycia marki Łucznik i maszyny do pisania, ruszyła 31 grudnia 1927 roku jako zakład zbrojeniowy – to tam opracowano pistolet Vis wz. 35. Przed 1939 rokiem w pracowniach krawieckich pracowały maszyny zagranicznych wytwórni, przede wszystkim Singera i Pfaffa.
Jak wyglądała droga zawodowa krawca: terminator, czeladnik, mistrz?
Cechy dzieliły się na mistrzów, czeladników i uczniów zwanych terminatorami. Praktyka u mistrza trwała od trzech do pięciu lat, wędrówka czeladnicza zwyczajowo kolejne trzy do pięciu, a przygotowanie sztuki mistrzowskiej dwa lata. Cech krawiecki był pierwszym cechem Warszawy – powstał w 1380 roku; w 1937 roku w mieście działało 86 cechów. W II RP rozporządzenie Prezydenta RP z 7 czerwca 1927 roku o prawie przemysłowem wymagało do samodzielnego prowadzenia warsztatu dowodu uzdolnienia zawodowego.
Komentarze: 0